Thursday, June 11, 2009

La Jetée




Roz Kohen
-------------------------------------------
En Bostanci, un banlieu en la parte Asiatica de Estambol aviya una jetée, mendirek, komo dizimos en Turko. Se topa djusto allado de la eskala de vapores, ke van a las islas de Prinkipo, Halki, Antigoni i Proti. En Turko las yamamos a estas islas famosaz Buyukada, Heybeli, Burgaz i Kinali.
Esta jetée fue fraguada para protejar a las barkas de las furtunas. En los anyos ke yo i mi famiya lo frekuentadamos mos servia para nadar de ayi. Los abitantes de Bostanci akeyos tyempos ke tenian barkas las deshavan detras de la jetée, i ansina estavan protejadas.
Una de muestras vizinas en los anyos de 1950 era la Grega damma ke se yamava Rea. Rea era kazada kon un mansevo Ermini ke se yamava Ohannes i tenian un ijo Toto i una ija Rita i un gato ke se yamava Rhubarb. Rhubarb era nombrado komo el gato milyoner de un filmo Amerikano. La madre de Ohannes era Madam Mari i todas eran kuzenderas i muy henozas. Madam Rea teniya una barka i kada diya mos envitava a ir kon eya en su barka: 2-3 mujeres i 4-5 kreaturas tomavamos la barka del mendirek i Rea ramava unos dyez puntos a un plaj serka del la jetée ke lo yamavamos "kumru yuvasi" – nido de palomba.
Unos kuantos anyos duspues mos pasimos a otras kazas de enverano i ya estavamos mas grandes ma no keriamos ir a las doz plajes de Bostanci kada diya porke los bilyetos kostavan buen karar. Mi padre empeso a yevarmos a la jetée i empesimos a nadar de la punta de la jetée mismo ke era un poko perikulozo. Kaliya abashar sovre las pyedras puntudas i saltar a la mar de la punta ande el fener estava i nadar solo en el ondo. La mar de la jetée era syempre limpia i aviya manko djentorya.
Entoses ke kuando la majorita de muestros amigos i paryentes estavan nadando de la plaj, mozotros aviyamos eskojido la jetée mizmo ke era un poko eksantriko. La punta de la jetée ya era bueno para vinir por una kurta vijita ma no era fasil de asentar por muncho tyempo sovre las pyedras puntudas.
Mas anyos pasaron i kuando mi ermana i yo teniamos 14-16 anyos la deskuvrimos a la jetée de muevo i empesimos a vinir a la parte de la jetée ande aviya unas pyedras formadas de beton komo unos kubes largos. Porke ya eramos mas altas agora ya pudiamos vinir aki kon amigos i amigas i abashar i suvir sovre las pyedras de beton.
Esta parte de la jetée tambien era frekuentada por unos kuantos egzotikos i adventurozos. Kada diya viniya un mansevo moreno ke lo empesimos a yamarlo Erkan Yolach a azer fortas kon su barka. El paresiya a un personaje famozo ke se yamava Erkan Yolach i teniya un radyo transistor, i vistiya un mayo blanko i era hadrozo. Aparte de mozotros viniya una famiya Turka, ke los ijos eran atletes i estudyavan en la Amerika. Pasavamos el diya entero en la jetée espandidos ensoleyando i nadando. Mos plonjavamos tanto ke ya konosiyamos kada pyedra i pyedra en el fondo de la mar i ensima de la pared larga i alta de la jetée. Envezes nadavamos tan leshos ke les areventavamos la fyel de la djente ke estavan kon susbarkas en medyo de la mar.
El otro diya estava pensando a esto todo i komo eramos sin espanto. Ansi empesimos kon mi ermana Dora a un sohbet apropo la jetée. Dora pensa ke esto era la prova ke eramos avanturozoas i prontas de espartarmos de la majorita. Sin safek estas idas a la jetée era el siman ke no mos kontentavamos kon lo ke era konvensional. Al pareser eramos eksentrikas komo los otros ke nadavan de la jetée akeyos tyempos sin saverlo, i no mos rendiamos kuento ke el koryente de la mar mos arastava byen lesho.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Fotografiyas: Del Arkivo de Izak Kohen
En la foto los Elnekaves i Izak Kohen en 1963 durante una vijita a la Jetee en invierno.

Sunday, June 7, 2009

Puncha Kulo


Todo modo de djente vijitavan el numero sej en Melek Apartiman de Shishane. Para Rozika la chikitika aviya unos musafires no tanto apresyados. Uno de estos era el Doktor Beraha! Mi padre Izak era muy shakadji i metiya nombres a kada uno. Es ansina ke el Dr. Beraha, se yamo "Berahu", i la damma ke vinia a echar enjeksiones, "Puncha Kulo", i a los musafires no dezeados "musafyedes." I a mi me embarasava un poko, ke en kaza el avlava sovre esta djente kon este sarkazmo!
Doktor Beraha era alto i muy flako, tenia un antojo sovre la nariz puntuda, i era kalavasudo. Eskupia en la kara kuando avlava. Yo era sigura ke el Doktor tenia dientes postizos komo la Gran Mama. Kreygo ke kreaturikas chikas no tienen pasensia por este modo de djente ke eskupen en avlando, mizmo si los dientes de oro o los dientes postizos los deranjavan.
La majorita del tiempo avlavan en Fransez, i mi padre i mi madre las agradava de arazgarsen en Fransez kon el Doktor. Si avlavas Fransez eras de una klasa maz fina!
Kuando el Doktor Beraha pizava el pye en el apartamento, a mi, ya me se arreventava la fiel del espanto! Kada ves ke Beraha azia vijita era porke yo tenia una de estas ajines fuertes ke kontinuaron fina ke tuve sinko o sej anios. Berahu vinia kon la intension de un padre. El estava inyervozo de ver me hazina komo si fuera su ija: "Biju komo estas? Biju dame te oyere el korason." Metia la chantika preta en la siya i se abokava para oyer el korason. I despues syempre empesava la mizma istoria. "Madam Kohen, la Biju pude ser tiene difteri. El garon lo tyene muy blanko." I kada ves era el mizmo paniko, i vinia por kudiado tres vezes al dia! La mama i el papa eran inyervozos i empesavan a avlar sekretos en Grego. Sekretos en Grego keria dizir ke ya avia alguna koza ke no me plaze: PUNCHA KULO estava para vinir! Komo ke no era bastante ke tenia dolor en el garon i tenia kayntura, este Doktor Beraha se azia komo ke eramos amigos i duspues se metia a la una kon mis paryentes para envitar a Puncha Kulo, ke me iva echar una enjeksyon.
Yo detestava este momento ke Puncha Kulo arivava, este momento era el mas malhorozo de mi vida. Puncha Kulo avriya un kutiko de metal, kitava las algujikas i las kozia sovre la flama.. Yorava tanto ke Beraha i mis paryentes azian una konsultasyon komo si fuera la gerra mondiala! Ma enveses no avia remedio… i Puncha Kulo era envitada !
Povereta de Puncha Kulo, eya estava aziento su echo para ayudar a los hazinos i mantener a su famiya… si aviya bivido oy i va ser tan diferente! Akeyos diyas mi papa ke keria alivianar mi pena empesava a dizir: "ayde no se kere maz enjeksyones, ya la firrio bastante a la kreatura, esta Puncha Kulo tiene muy mano pezgada!"
Venteisinko anyos duspues i yo me ize madre i tuve de trayer a mi ija kerida la chika, dos vezes para azer operasyones en la renya, ande bivo en los Estados Unidos. Uvo munchos momentos, ande asperimos oras enteras en koridores blankos i limpios, ande no avia dingunos a demandar una kestion o alguno ke se aserko de mozotros kon amistad i yamo Biju a mi ija. Uvo munchos momentos ke vimos la kara de un spesyalisto por unos kuantos momentos, kuando el tenia el ojo en la ora! Uvo munchos yerros ke izieron estos spesialistos porke no tomaron el tiempo de mirar kon pasensia i kargo.
Uvo munchos momentos ke yo topi fuersa en los biervos del Doktor Beraha i de Puncha Kulo ke me dieron el senso de amistad i de tener kargo, ke en akeyos tiempos kuando lo tenia en mis manos, no konosi su valor.

Wednesday, April 22, 2009

Aunt Sarina


The English traslation of Tant Sarina
AUNT SARINA
Roz Kohen
Illustration: Roz Kohen
Translated by David Siman
Aunt Sarina, my mother’s elder aunt, lived in Kuchuk Hendek street in the Kula district of Istanbul. Right across the entrance to this street there was a flea market. At this market one could purchase old furniture, antiques and all kinds of interesting objects. Buyers and sellers would walk in and out carrying mattreses, bed posts, lamps and much more. The Turkish saying, if eighty people walked in, ninety walked out well described the activity at the flea market
Aunt Sarina was short and skinny. Her face and her gray hair tied in a bun always gave her a sad appearance. She was always dressed in black as expected from elderly jewish widows, at the time. My father would insist that this custom was borrowed from the Greeks and that it was not a Jewish custom.
Aunt Sarina lived there with her daughter Rashel at the entrance floor of this old and neglected building. The two had a small room with a bed as a sofa, a small table and a closet. The room opened to the dark corridor and a single window faced the street. Aunt Sarina spent most of her time sitting by the window and watching the passers by.
A small portable gasoline heater would warm up the room during the cold winter months. The table was always covered with a neatly embroidered cover and a candy bowl stood in the middle. Photographs of Aunt Sarina’s loved ones decorated the walls of this modest room. These were portraits of his late husband and her elder daughter that lived in Israel with her family.
Rashel, her younger daughter was never married. In contrast to her mother she was a a tall woman with a smile on her face. Rashel was modest. She worked at a stocking factory. We used to call her with her last name: Rashel Rofe to differentiate her from the other Rashels in the family.
When my mother and I came to the Kula district to shop, we used to visit the Aunt. My mother knocked on the window and Aunt Sarina would open the door. Once inside, the two started talking loudly with emotion. They gave each other news about the family. While they were taken by the emotional conversation I would watch the activity at the flea market and fall asleep on the tall bed.
At the time the communication with Israel was through letters. It was said that in Israel the widows did not dress in black, they dressed like everybody else and seemed happier. It was in Aunt Sarina’s small room that I heard about Bat Yam, a neighborhood in Tel-Aviv for the first time. From that day on, Bat Yam became the center of interest for the family and a glimpse of hope. Bat Yam here, and Bat Yam there. To me Bat Yam seemed like a happy place by the sea. In Bat Yam, according to Aunt tant Sarina, her elder daughter had a happy family life. The photographs and post cards from Israel retold the same: a heaven in the holy land with palm trees, where only Jews lived with no worries.
Years went by, my mother and I visiting Aunt Sarina and receiving good news from Israel: “In Israel immigrants receive homes… in Israel there are no unpleasant customs…in Israel young women find husbands …in Israel baruh haShem the women have jobs and the elderly live in i bet zikenim (nursing homes) payed by the government and their medications are covered too. Sons and daughter transform to Tsabarim and serve the israeli Army. Every one attend The Ulpan ( Hebrew classes) for free and learn the Hebrew language. Baruh haShem, thanks to G-D the elderly have pensions and there isn’t even a need for gassoline heaters. The warmth of the sun and the sea ressusitate even the dead!”
When summer came we all went on vacation but Aunt Sarina remained in the old Kula district and we would not visit her for a couple of months. Later as I got older and started going to school I stopped going to visit Aunt Sarina with my mother. It was my mother who continued to bring us the news about the family as well as the wonders and miracles of the Jewihs Holy land as transmitted by Auth Sarina.
One day, suddenly Aunt Sarina sold the little she had in the Flea Market across the street. She gathered a few necessites and immgrated to Israel with her younger daughter Rashel who by now was in her forties. Soon after we heard that Rashel married a Turkish Jew and was very happy. We saw the photographs of the newly wed in a bright apartment in Bat Yam. Apparently Aunt Sarina had become a modern grandmother that took walks with her grand children the Tsabarim by the sea shores of Batyam. In her letters she continued to write to us and we tried to understand the Hebrew words she was using in her letters: “Because I have the rights of an ola hadasha... I am subscribed to al ulpan, baruh haShem and I go to kupat holim to see a rofe that prescribes me a blessed trufa…"
The transformed life of our Aunt Sarina continued to be the happy and hopeful topic of conversation. Thinking that we had a mother land with such liberties where we could live as we wished, we decided to get rid of mourning clothes and old customs that became obsolete. As time went by and slowly the Jewish voices of the Kula district of Istanbul started dissapearing, leaving us behind with the memories of our past.

Tuesday, March 31, 2009

Leon el Barragan


Leon el Barragan
Roz Kohen

En akeyos tyempos, el aparejo de las komidas era una aktividad muy emportante. Las desizyones sovre kualo se iva gizarse para kada'l diya eran un sujeto seryozo. Kada myembro de la famiya teniya una preferensya sovre el plato por kada okazyon. Por egzempio, la komida la mas dezeyada de kada noche de Vyernez era una supa de fideyo, i una ganya kocha en la marmit, envezes akompanyado kon agristada, koftez de prasa i fritada de espinaka.
Mi madre era la ke aparejava todos los platos de karne i de zerzevates, el arozes de kaldo de karne, i todo la friturya. Eya pasava la vida en el mupak, syempre aparejando por la midi o por la noche.
Los invyernos komiyamos los zerzevates I frutas del invyerno, komo la espinaka, la kol i el apyo. En el enverano era la berendjena, la kalavasa i la pipirushka.
La otras spesyalitas de mi madre eran las komidas de Pesah ke eran fritadas de todo modo, karne de kodrero, los guevos haminados kon lichuga i los gatos de muez de Pesah.
En kaza saviyamos ke, si la fritada te apezgava, el aroz te agreyava o el melon te afloshava siempre aviya un kafiko para eskansar, un naniko para regoldar, un shurupiko para arefreskar, una supika para arekayntar, i un viniko para alegrar. Ma el flamur es la melezina para todo mal.
Este ordeno era komo la Ley de Moshe en mi kaza. Ma mi madre era la sola gizandera en el mupak kon la eksepsyon de laz kozas de orno i de dulsuryas. Era muy raro de verla aparejar las filas i las borekas, la halva de bimbriyo o el tishpisti. Esto todo era la ekpertiza de mi padre.
Este ombre ke era un poko kayado, kon un ayre muy otoritaryo, asentado kon su takya en la kavesa meldando su livro de Ley en el fotolyo, se alevantava kon yugo i kitava la takya, metiya el livro de Ley en el boron. Duspues ke demandava la permisyon de uzar la prostela de mi madre el se atakanava kon la prostela i ensupito se transformava en “Leon el Barragan” pronto komo un soldado a atakar. Era en la kamareta de asentar ke egzekutia su spesyalitas porke el mupak era muy chiko. El avladero sovre su kapachitad era su forma de provar su dono:
“Tu no saves azer kozas de orno… deshame yo lo va azer”.
Empesava a rayar los bimbriyos, ou a majar las muezes, i a avrir las filas kon grande entusiasmo.
Kada plato, kada rayador, kada kuchara de tavla i kada tifsin saliya emedyo i el aparejava unas kuantas dulsurias en mizmo tyempo. A la fin de unas kuantas oras de balagan aviya un tifsin de tispishti, un tifsin de baklava kon kanela i unos kuantos tifsines de halva de bimbriyo, i dulses de kada modo.
Mi madre ya estava muerta de kanserya mirando a alkansar a meter kada koza i koza en su lugar i de enshaguar todo lo suzyo , kuando mi padre estava admirando las formas finales de lo ke avia aparejado prontas para el orno!
La memoriya de mi padre i de sus aparejos de dulsurias son byen bivas. Ainda me demando komo mi madre i mi padre aviyan alkansado a esta forma de apartasion en el mupak, komo doz shefes kada una kon su spesyalita.
Muestras vidas eran bien modestas akeyos tyempos ma muestro savor de paladar era biyen ekstravagante. Yo so sigura ke mi padre tenia grande plazer en el aparejo de de kada tifsin. Kada borreka , kada bumuelo i kada biskotcho
era tratado kon grande orgolio por Leon el Barragan.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------

SOVRE EL AZNO I LA AZNEDAD


SOVRE EL AZNO I LA AZNEDAD
Roz Kohen
-------------------------------------

En los anyos de 1950, los aznos se aviyan empesado a amenguarsen en las kalejas de Estambol, ma ainda se viyan en las kampanyas.
En estos tyempos, las konversasyones sovre el azno eran muy popular. La djente miravan de kitar lisyones morales sovre el komporto del azno en atribuandole todo modo de partikularidades.
Aviya el azno de las konsejikas de Djoha. Estas konsejas eran bazadas sovre los atadijos kon su azno. El azno era una angarya grande para Djoha, ma, en mismo tyempo era todo su bueno. Si Djoha perkurava a venderlo en el charsi, kada uno le topava mil i un kusur. Si se asentava sovre el azno lo maldiziyan por ser kruelo, i si kaminava allado de su azno lo kontatavan por bovo.
Eramos i enturados kon djente ke se kontava por aznos: el yerno de Ernesta, Mando el pezgado i Menahem el kazalino.
Akel diya de myerkoles, el yerno de Ernesta estava asentado en la kavane de Sari Madam pasando su tyempo en nada. Klaro, ke sin ofisyio i echo, el era konsiderado komo un azno. Se burlavan del:
"Ke azes azno?" I adjustavan:
"Azneyandote por siguro."
I komo el yerno de Ernesta era kayadiko i maho, diziyan:
“Azno kayado por savyo kontado.” O, “Azno battal, provecho par al vizindado".
Kada uno kon su valor, i esto se reflektava en el presyo de la dota. Entonses, kuando kazo Ernesta a su ija, eya no pago muncha dota, i toda la djente disheron ke el yerno se fue al “presyo de azno.” I, se adjustava:
"Azno nasio i azno se va murir."
Uzavan a repetar por el, "Azno no muere de tikiya!" Es por esto ke syertos de los vizinos lo yamavan para ke les de un mano mezmo kuando estava kansado i hazino. I se diziya:
"Na, ya reusho a suvir los lenyos de banyo para todos los vizinos." Ma, al lugar de remersiyarlo, arebashavan:
"De azno no sale benadam."
Teniyamos un vizino muy aksi, Menahem el kazalino. A kada uno ke le avlava, iva dando rompidas. Por esto, la djente ni lo saludavan, i miravan de no tener dingun trato kon el.
"Vites el azno, ni preto, ni blanko," se diziya por este modo de djente.
Los ijikos de la male, mismo ke se espantavan de Menahem, se burlavan del kuando lo viyan en la kaleja, i se eskondiyan en gritando:
“Zera de azno! Kara de azno!”
Menahem, se inyerveyava en bushkando para ver ken aviya gritado. I, los ijikos se fuyiyan en diziyendosen:
"Na, ya viene el azno para aharvarmos."
Mando el pezgado era diferente . Se uzava de apartar los "aznos kon yular" de los "aznos sin yular." El azno kon yular es un azno vistido bueno i ke se da ayres de un panyo. I el azno sin yular, era "azno por azno." "Azno de vista, i azno de meoyo." Mando era azno kon yular porke saviya darse ayres i grandezas.
I mozotros, komo Djoha, no mos despartiyamos de los aznos ke konosiyamos i de los aznos de las konsejikas, en muestra filozofiya i konversasiyones de kada’l diya.
Y'ay anyos ke no vide un azno verdadero aki en los Estados Unidos. Portanto, me akodro de las dichas sovre el azno i de sus lisyones. Por mi, el byervo 'azno' tyene una rikeza i una variyetad ke dingun byervo en una otra
lingua no tyene.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ilustrasion: Roz Kohen

leche de Azno



Leche de Azno
-----------------------------------

Asigun lo ke me kontaron, kuando era de kuarenta dias, avia aferido la hazinura de koklush – bogmadja, en Turko. I komo era de uzo en akeos tiempos, me aviyan dado a bever leche de azno para sanarme.
Se dizia ke si un rezin beve la leche de una madre alechando a su kreyatura, el se azia ermano de mizmo petcho de esta kreyatura. Esto se yamava süt kardeshi, en Turko. Ansina, i yo konsiderava ke me aviya echo 'ermano de leche' de su azniko.
Parese por esto, ke kuando mos ivamos a paseyos en la kampanya de Estambol, syempre sintiya un asekamiento a kada azno ke viya. I, a mi me paresia ke estariya ainda tosyendo sino me
avian dado a bever leche de azno.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
Roz Kohen
Ilustrasyon: Roz Kohen

La makina



La Makina
Roz Kohen
Ilustrasion: Roz Kohen

Munchos anyos antes, muestra vida en Estambol era bien modesta. Estos anyos de mi chikez eran markados kon muncha simplisitad materyela. La unika teknolojiya alta ke  teniyamos en muestro apartementiko era la makina de kuzir 
o en kurto "la makina", asigun ke  uzavamos lo mas de yamarla.
Esta makina vyeja, era uno de los raros merases ke aviyan kedado de mi vava, Roza Romano. Al pareser, Roza Romano era la sola ke utilizava a esta makina para kuzir kavesales, savannas i todo modo de otras kozas de provetcho para su famiya. Kamizas, manteles i mismo perdes... de mismo ke kaliya aremendar den vez en vez a los vistidos.
Me imajino ke esta makina de marka Viktorya era echa por los Almanes unos syen anyos antes i su fabrika ya no egzistiya mas. Kuando todos los konosidos teniyan makinas de kuzir mas modernas de marka Singer, la muestra era Viktorya, i un poko mas eshashalada i mas difisil a maniar. Ester mi madre teniya un kudyo emmelado kon respekto sovre la makina de kuzir i la konsiderava entanto ke un trezoro de famiya.
Su mama Roza Romano era la sola ke era kon una marafet en kada dedo, i eya era la sola ke saviya uzar a esta makina de haroshentos anyos. Eya nunka le ambezo a su ija el ofisiyo de kuzir, puedeser un poko del espanto ke mi madre la iva mallograr a esta makina tan valorosa.
Duspues ke su madre mos desho la buena vida, mi mama teniya el presentimyento ke, yo, Rozika yamada al nombre de su madre, iva tener el mizmo duo de kuzir i iva arebivir a esta makina, mesmo ke ainda era chika i lo ke teniya era solo ocho anyos.
De otra parte, ya era la sola en la famiya ke se enteresava en la makina de kuzir. Teniya un buto muy emportante: kuzir fostanes para la kukla ke mi padre me aviya merkado.
Oy penso ke mi vava Roza Romano aviya kuzido el ashugar de mi mama kon esta mezma makina kon la mezma atansyon ke yo teniya para los fostanes de esta kukla.
Me akodro komo mi mama se soflamava kada vez ke me desidava de kuzir unos handrajikos para la kukla. Yo keriya kuzir pedasikos de kuero i de karton para azer kalsados a la kukla, i ansi ekperimentarme kon esta makina. A mi madre se le areventava la fiel del espanto ke si le rompiya la alguja, esto iva ser la fin de la makina, porke no era posivle de ramplasar a esta alguja. Muestra kuzendera Nimet Hanum moz aviya dicho tambien ke la makina era muy demode i ke su alguja ya no se topava mas.
Portanto, esta alguja rezistyo fista ke ya no teniya mas entereso de kuzir, i la makina de kuzir troko de manos sin ke mi madre supo a uzarla komo se deve.
Estuve suivando kon entereso el futuro de la makina ke aviya konosido tantos myembros de la famiya, komo si huera un personaje intimo de mi pasado.
A la fin, mezmo ke su alguja aviya turado, la makina de kuzir Viktorya no kuzyo mas. La razon era ke mas despues fue konsiderada komo antika. Una konosida  en Estambol la tomo, la alimpyo i la transformo en una lampa de meza i la metyo en el sentro de su kamareta de asentar.
Oy la makina bive en mis rekuerdos i a las vezes me se asemeja ke es dainda konsiderada kon kuriozidad i entereso i ke kontinua a ser un objekto de kerensya.

Albert Habib tarafindan hazirlanan blog

Bu Blog ayni zamanda hikaye ve anilarin Turkcelerini icerir. Tesekkurler Sayin Albert Habib. https://rozkohen.blogspot.com/ Blog aparejado ...